فصل دؤم از باب دوم « در ياد كردن ارتفاعها « 1 » ، و خراج مال آن بقم » چنين كويد مصنف اين كتاب ، كه : كتابى « 2 » يافتم كه در آن كتاب ذكر مالها كه هر سال بقم معيّن ، و وضع كرده بودند ، و بر آن دستورات « 3 » نوشته ، و مال « 4 » هر بابى از آن جذا كرده ، و رسم و عادت مسّاح و زمين پيماى ، و اوضاع و اعمال ايشان . پس من درين موضع آن را ايراد كردم و بنوشتم ، تا اصلى و دستورى بود مسّاح و زمين پيماى را مساحت كردن ، و زمينها پيمودن ، و حرز « 5 » كردن موضع را ، و آن اينست :

--> ( 1 ) . مقصود از « ارتفاع » افزايش‌يافتن ، يا افزودن بر خراج ساليانه زمينهاى كشاورزى است . ( 2 ) . مصنّف تاريخ قم در تدوين كتاب خود از مجموعه‌اى از منابع استفاده كرده است - كه به تعدادى از آنها پيشتر اشاره رفت - كه هر كدام از ارزش و اعتبار ويژه‌اى برخوردار است ، در اين باره در « كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم : ص 30 » آمده است : « از امتيازات « كتاب قم » يكى همين اين است كه مؤلف آن برخى از اسناد ديوانى قديم را به صورت اصل و كامل نقل كرده كه در متن مترجم پاره‌اى به همان شكل ، و برخى به برگردان فارسى ديده مىشود » از جمله اين وثائق و اسناد تاريخى « كتاب ذكر مال‌ها به قم » است ، كه مصنف در دو موضع از آن استفاده برده است . ( 3 ) . دستورات : جمع « دستور » ، احكام صادره از سوى ديوان خراج ، كه به موجب آن صاحبان ضيعتها ملزم به پرداخت خراج ساليانه خود بودند را « دستور » گويند . ( 4 ) . در اصل : ماتى . ( 5 ) . تعيين حدّ و مرز ضيعه‌ها و زمينهاى كشاورزى .